Jesienny dołek to mieszanka światła, hormonów i nawyków. Co jest prawdą, co nie i które zmiany naprawdę działają.
Od połowy października do końca listopada wiele osób ma wrażenie, że nagle ktoś przełączył jakiś przycisk. Więcej snu, a mniej wypoczęcia. Zmęczenie już wczesnym popołudniem. Brak ochoty na wychodzenie z domu, choć budzik dzwoni tak samo wcześnie jak we wrześniu.
To zjawisko jest dobrze znane. Nazywa się sezonowym obniżeniem nastroju, a w łagodniejszej postaci dotyka w Holandii około 30 procent dorosłych. Cięższa postać, Seasonal Affective Disorder (sezonowe zaburzenie afektywne), występuje u 3–5 procent.
Światło dzienne. Najważniejszy czynnik. Między 21 września a 21 grudnia Amsterdam traci około czterech i pół godziny światła dziennego. Dla osób, które pracują w ciągu dnia w pomieszczeniach, oznacza to, że w październiku po powrocie do domu jest już szaro, a w listopadzie, gdy wstają, jest jeszcze ciemno. Zegar biologiczny dostaje wtedy znacznie słabsze sygnały, co zaburza rytm i produkcję melatoniny.
Witamina D. Od października skóra na naszych szerokościach geograficznych praktycznie nie jest już w stanie wytwarzać witaminy D, bo słońce stoi zbyt nisko. Do stycznia znaczna część dorosłych Holendrów ma poziom witaminy D we krwi poniżej pożądanej wartości – na ten ogólny wzorzec zwraca uwagę holenderski instytut RIVM.
Przesunięte mechanizmy presji snu. Wiele osób w październiku i listopadzie śpi w rzeczywistości dłużej niż w lipcu, średnio o 30 do 45 minut na noc. Ale sen jest często mniej regenerujący, bo fazy REM rozkładają się inaczej.
1. Światło dzienne w ciągu pierwszych dwóch godzin po przebudzeniu. To najskuteczniejsze narzędzie. 20–30 minut światła dziennego – na zewnątrz w ciągu dnia albo w domu przy oknie – przesuwa zegar biologiczny z powrotem na wcześniejszą porę. Jeśli nie masz czasu wyjść na zewnątrz, podobnie działają lampy do światłoterapii o natężeniu co najmniej 10 000 luksów.
2. Utrzymuj chłód w sypialni. W październiku i listopadzie kusi, żeby włączyć ogrzewanie. Ale dla dobrego snu temperatura w sypialni powinna pozostać poniżej 18 stopni. Cieńsza pościel, która dobrze trzyma ciepło – z bambusa lub bawełny organicznej – sprawdzi się tu lepiej niż gruba kołdra w przegrzanym pokoju.
3. Suplement witaminy D. Od października do marca, 25–50 mikrogramów dziennie. Działa głównie na nastrój i odporność. Tani i z bardzo nielicznymi skutkami ubocznymi.
4. Stały harmonogram. Przy zaburzonym rytmie regularność jest ważniejsza niż wczesne wstawanie. Kładź się spać i wstawaj codziennie o tej samej porze, także w weekend.
5. Nie śpij godziny dłużej. Pokusa jest duża, zwłaszcza w szare poranki. Ale godzina dłuższego snu jeszcze bardziej rozregulowuje zegar. Lepiej: wstań wcześnie przy świetle dziennym, a w razie potrzeby utnij sobie 20-minutową drzemkę około 14:00.
Leki nasenne. Łagodzą objawy, ale nie usuwają przyczyny. Przy dolegliwościach sezonowych rzadko są właściwą drogą.
Dużo więcej snu. Dziesięć godzin zamiast siedmiu często pogłębia uczucie zmęczenia – nie dlatego, że coś jest nie tak, ale dlatego, że mechanizmy presji snu wypadają z rytmu.
Kofeina po 14:00. Kusi przy popołudniowym spadku energii, ale okres półtrwania kofeiny wynosi 6–8 godzin. Kawa wypita o 14:30 o 22:30 nadal częściowo krąży w organizmie.
Jeśli spadek nastroju jest poważny – smutek, beznadzieja, brak radości – i utrzymuje się dłużej niż dwa tygodnie, czas porozmawiać z lekarzem rodzinnym. SAD (depresja sezonowa) dobrze poddaje się leczeniu; terapia światłem, a w niektórych przypadkach krótkoterminowa psychoterapia przynoszą dobre efekty. To nie jest coś, co trzeba po prostu przetrwać, zaciskając zęby.
Zima nadejdzie tak czy inaczej. Otoczenie w sypialni – temperatura, światło, pościel – to jedna z niewielu rzeczy, nad którymi w tych miesiącach masz pełną kontrolę. Dlatego warto od niego zacząć – to praktyczne i skuteczne.




